ኢትዮጵያ ፊደል ገበታ በተለይም ስለፊደል ቅነሣ የተደረጉ ጥናቶች ኢትዮጵያውያንን ከነባሩ ታሪካቸውና ሥነ ጽሑፋቸው ነጥሎ የማስቀረት ዓላማ ያነገቡ መሆናቸውን አንድ ሙዳዬ ቃላት ጠቆመ፡፡

በቅርቡ የሕትመት ብርሃን ያየው የአቶ ፋንታሁን እንግዳ ‹‹ሥነ ጽሑፋዊ ሙዳዬ – ቃላት ከነማብራሪያቸው›› በተሰኘ መጽሐፍ ደራሲው እንደጠቆሙት፣ ‹‹እስካሁን የተደረጉ ጥናቶች በአጠቃላይ የሚያሳዩት ከፊደል ቅነሳና ከቃላት መጥበቅ -መላላት ጋር በተያያዘ በቋንቋ ፖለቲከኞች የሚቀነቀኑ ጉዳዮች ሁሉ ኢትዮጵያውያኑን ከነባሩ ታሪካቸውና ሥነ ጽሑፋቸው ነጥሎ የማስቀረት ዓላማ ያነገቡ መሆናቸው ነው፡

ከሥነ ቃል፣ ልብወለድ፣ ግጥም፣ ወግ፣ ተውኔት፣ ሒሳዊ ምልከታ እና ከአተራረክ ስልት ጋር የተያያዙ ዘውጎች፣ አላባዎችና ጽንሰ ሐሳቦች የተካተቱበት ሙዳዬ ቃላት፣ በአማርኛው የፊደል ገበያ ከሀ እስከ ፐ ቅደም ተከተል በምዝግብነት (ኢንትሪስ) የቀረቡበት ነው፡፡

‹‹የኢትዮጵያ ፊደል›› በሚለው ምዝግብ ውስጥ አቶ ፋንታሁን እንዳመለከቱት፣
የኢትዮጵያ ፊደል ከሌሎች አገሮች ፊደላት ለምሳሌ ከእንግሊዘኛና ከላቲን ፊደላት ከሚለይባቸው ነገሮች አንደኛው የተለዩ ድምፆችን የሚያወጡ ፊደላትን ማካተቱ ነው፡፡ ቀ፣ ኘ፣ ጠ፣ ጨ፣ ጰ እና ፀ ፊደላት ለዚህ አባባል ዓይነተኛ ማስረጃዎች ናቸው፡፡

የተለየ ድምፅ ያላቸውን ማካተቱ ብቻ ሳይሆን፣ የኢትዮጵያ ፊደል አናባቢንና ተነባቢን በአንድነት ተሸክሞ መገኘቱና አንዳችም ችግር ሳይፈጠር የምንናገረውን ለመጻፍ፤ የምንጽፈውን ደግሞ ለመናገር ስለሚያስችለን ከተጠቀሱት የሌሎች አገሮች ፊደሎች የበለጠ ጥንካሬ እንዳለውም እስካሁን የተደረጉ ጥናቶች ያስገነዝባሉ፡፡

የኢትዮጵያ ፊደል የሥልጣኔአችን መገለጫ በመሆን አገልግሎት እየሰጠ በሺሕ የሚቆጠሩ ዓመታትን የዘለቀ ቢሆንም ‹‹ቁጥሩ በዝቷልና መቀነስ አለበት›› እና ‹‹የሚጠብቁና የሚላሉ ቃላት ችግር ፈጥረውብናልና መላ ይፈለግላቸው›› የሚሉ ጥያቄዎችን እያነሡ በሌለ ችግር ላይ ትውልዱን ጠብ ውስጥ አስገብተው ለማቆራቆስ የሚፈልጉ የቋንቋ ፖለቲከኞች በአንዳንድ ታዋቂ ደራሲያን ጀርባ ተከልለው በ1950ዎቹ አንሥቶ ግፊት ሲያደርጉ መቆየታቸውን አቶ ፋንታሁን አስታውሰዋል፡፡

የቋንቋ ፖለቲከኞች ድብቅ አጀንዳ አቀንቃኝ ከነበሩት ደራስያን ብለው የጠቀሷቸው ደግሞ አቶ ሐዲስ ዓለማየሁን ነው፡፡ ፍቅር እስከ መቃብር የተባለውን ልብወለድ በሚያሳትሙበት ጊዜ የኢትዮጵያ ፊደል ቁጥሩ ስለበዛ ‹‹ሐ፣ ሠ፣ ኀ፣ ዐ፣ ፀ›› የተባሉትን አምስት የግእዝ ፊደሎችን የማንንም ውሳኔ ሳይጠብቁ በግል ሥልጣናቸው ተነሣሥተው መጣላቸውን እንዲያውጁ አድርጓቸዋል፡፡

በወቅቱ በአቶ ሐዲስ ዓለማየሁ የተሰጠው የፊደል ቅነሳ ምክንያት ‹‹… የፊደሎቻችን ያለመጠን መብዛት ትምህርታችንንም ሆነ ሥራችንን ሳያስፈልግ አስቸጋሪ አድርጐብናል›› የሚል ነበር፡፡

ከአቶ ሐዲስ ዓለማየሁ በመቀጠል ደግሞ ይህን ፊደል የመቀነስ አመለካከት በመደገፍ በረዥሙ የሥነ ጽሑፍ ታሪካችን ትልቅ የባለቤትነት ድርሻ ያላቸውን ተቋማት እንኳን ሳያማክር የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቋንቋዎች ጥናትና ምርምር ማዕከል ድብቁን የፖለቲካ አስተሳሰብ የሚያሳካ ሥራ መሥራቱንም አቶ ፋንታሁን በሙዳዬ ቃላቱ አመልክተዋል፡፡ አቶ ሐዲስ ከሰረዟቸው በተጨማሪ ‹‹ኸ›› የተባለውን ፊደል እስከነእርባታው በመቀነስ አማርኛ መዝገበ ቃላት እና ክብረ ነገስት ግእዝና አማርኛ የተባሉትን መጻሕፍት በ1993 እና በ1994 ዓ.ም. አሳትሞ አውጥቷል፡፡

እንዲህ ያሉትን ድርጊቶች ተከትለው የተደረጉ የተቃውሞ ጥናቶች የሚያሳዩት ግን የፊደል ቅነሳው በመጠን ሊገለጹ የማይችሉ ውድመቶችን እንዲያስከትል ታስቦ የተፈጠረ ችግር ነው፡፡

ደራሲው፣ ይህን መሰሉ ፊደል የመቀነስ ተግባር በዋናነት ግእዝ የኢትዮጵያ መንግሥት የሥራ ቋንቋ ከነበረበት ጊዜ አንሥቶ ላለፉት 2000 ዓመታት የተጻፉትን የታሪክ እና የሥነ ጽሑፍ ክምችቶች ቆርጦ በመጣል ከአሁኑ ትውልድ ጋር ለያይቶ ለማስቀረት የታሰበ ፖለቲካ ነው የሚል እምነትም አላቸው፡፡

ይህንን የፊደል ቅነሳ በይፋ ከተቃወሙ የቤተ ክርስቲያን ሊቃውንት አንዱ ሊቀ ካህናት ክንፈ ገብርኤል መሆናቸው በአቶ ፋንታሁን ሙዳዬ ቃላት ውስጥ ተብራርቶ ተጽፏል፡፡

በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የቋንቋዎች ጥናትና ምርምር ማዕከል እየሠራ ያለውን ታሪካዊ ስህተት በጽኑ የነቀፉት ሊቀ ካህናት ክንፈ ገብርኤል የፊደላትን መቀናነስ አስመልክተው በሰጡት ማብራሪያ ሁለት መሠረታዊ ነጥቦችን አንሥተዋል፡፡

አንደኛ የፊደላቱ ቁጥር ይቀነስ የሚሉት ወገኖች ሐሳባቸው ሞልቶ የተወሰኑ ፊደላት እንዲጠፉ ቢደረግ፣ በቀዳሚነት የትርጉም መፋለስ ያመጣል፡፡ ሊቀ ካህናት ጉዳዩን በምሳሌ አስረግጠው ሲያቀርቡትም በሀሌታው ‹‹ሀ››፣ በሐመሩ ‹‹ሐ›› እና በብዙኃኑ ‹‹ኀ›› የሚጀምርን አንድን ቃል በማቅረብ ቃሉ ተመሳሳይ አነባበብ ቢኖረውም ትርጉሙ ፍጹም የተለየ መሆኑን አስረድተዋል፡፡ እነዚህ ፊደላት ቢቀነሱ ትልቅ ጉዳት እንደሚከሠት አሳይተዋል፡፡

ሁለተኛውና ዐቢዩ ጉዳት ደግሞ እንደተባለው ፊደላቱ ቢቀነሱ መጪው ትውልድ ባለፉት ሺሕ ዓመታት የተጻፉትን መንፈሳዊም ሆነ ዓለማዊ ይዘት ያላቸውን መዛግብት አንበቦ ሊረዳቸው አይቻለውም፡፡ ይህም በመሆኑ በቀደሙት አባቶችና በዛሬው ትውልድ መካከል የነበረው ድልድይ ሙሉ በሙሉ ሊፈርስ እንደሚችል አብራርተዋል፡፡

ሊቀ ካህናት እንዳሉት፣ እስካሁን የተጻፉትን መጻሕፍት አዲሱ ትውልድ እንዲያውቃቸው ቢፈለግ እንኳን የትርጉም ሥራ ሊጠይቁ ነው፡፡ የትርጉም ሥራ ይሠራ ከተባለ ደግሞ ከሚታሰበውም በላይ የገንዘብ፣ የጉልበትና የጊዜ ኪሣራን የሚጠይቅ በመሆኑ ከማይወጡት ችግር ውስጥ የሚከት ነው፡፡

ለምሳሌ በጦርነትና በልዩ ልዩ አደጋዎች የወደሙትንና የተዘረፉትን ሳይጨምር፣ በዓይነታቸው ብቻ (ቅጅዎችን ሳይጨምር) ከ12,000 በላይ የሆኑ በግእዝ ቋንቋ ተጽፈው የሚገኙ መጻሕፍት አሉ ከሚል ያልተጣራ ግምት እንነሣ፡፡ በአማርኛ እና በሌሎች ቋንቋዎች የተጻፉት ደግሞ በግእዝ ከተጻፉት በእጅጉ እንደሚበልጡ ጨምረን እንገምት፡፡ በዚያ ላይ ጋዜጦች፣ መጽሔቶችና ልዩ ልዩ ሰነዶችም አሉ፡፡

አምስትና ስድስት ፊደሎችን ከነዕርባታቸው እንሰርዝ ከተባለ እንግዲህ በነዚህ መጻሕፍት፣ ጋዜጦች፣ መጽሔቶችና ሌሎች ሰነዶች የሚገኙትን ተቀናሽ ፊደላት በሙሉ አስተካክሎና እንደገና አሳትሞ ማውጣት የግድ ይለናል ማለት ነው፡፡ ያንን ተግባር ለመፈጸም ደግሞ ከላይ እንደተገለጸው የሚጠይቀው ገንዘብ፣ ጉልበትና ጊዜ ሲታሰብ ፖለቲከኞች አለ የሚሉትን የፊደል መብዛት ችግር ለመፍታት የሚቀመጠው መፍትሔ በሚሊዮን አባዝቶ የሚከተል ውስብስብ ችግር እንዲፈጠር የሚያደርግ ነው፡፡

ይህንን ሁሉ ችግር በሚገባ የተመለከቱት ሊቀ ካህናት ክንፈ ገብርኤል ‹‹ለመሆኑ የትኞቹ የፈረንጅ ፊደላት ሲቀነሱ አይተው ነው የእኛን የተስተካከሉና በወግ የተሰናዱ ፊደላት የሚቀንሱት?›› ሲሉ ከጠየቁ በኋላ ዩኒቨርሲቲው ቋንቋን የመቆነፃፀልና በአማርኛም ሆነ በግእዝ ከፍተኛ አገልግሎት ያበረከቱትን ፊደላት የማውደም ሥልጣኑ እንዳልሆነ አጽንኦት ሰጥተው አስረድተዋል፡፡

ሌሎች አስተያየት ሰጭዎች ባቀረቡት የመከራከርያ ነጥብ፣ እንዲሁም ሥልጣኔውን በመምራት ላይ ካሉ የአውሮፓ አገሮች አንዷ የሆነችው እንግሊዝ ትልቁ ፊደል፣ ትንሹ ፊደልና ቅጥልጥሉ ፊደል የሚባሉ ሦስት ዓይነት ፊደሎች እንዳሏት ያወሱና ‹‹በእርግጥ የፊደል ቁጥር መብዛት ሥልጣኔን ይጐትታል ከተባለ ለምን እስካሁን እነሱ ሁለቱን የፊደል ዓይነቶች ሳይቀንሱ ቀሩ? ሥልጣኔአቸውስ እንዴት አልተጐተተም?›› ሲሉ በመጠየቅ የእኛን ነባር ፊደላት ለመቀነስ የተነሡ ወገኖች በጎ ነገር አስበው ያልፈጸሙት መሆኑን ያስረዳሉ፡፡

የኢትዮጵያ ፊደል የሚገነባቸውን በማጥበቅና በማላላት የምንረዳቸውን ቃላት በተመለከተ የቀረበውም ችግር እንዲሁ ሰው ሠራሽና መሠረት የሌለው ነው፡፡

እንደፊደል ቅነሳው ሁሉ የመጥበቅ የመላላቱን ሐሳብ እያነሡ የቋንቋ ፖለቲከኞች ለመሟገት የሚፈልጉት ‹‹ታዋቂው የልብ ወለድ ደራሲ ሐዲስ ዓለማየሁ ሐቁን ተናግረዋል›› የሚል ማሳመኛ የሚሉትን ነጥብ እያቀረቡ መሆኑ ታውቋል፡፡

ቃላትን የማጥበቅ የማላላቱን ጉዳይ በተመለከተ ሐዲስ ዓለማየሁ፣ በፍቅር እስከመቃብር መጽሐፍ መቅድም ላይ ያሰፈሩት፣ ‹‹በላቲን አጻጻፍ ለማጥበቅ የሚፈለገው ቀለም ሁለት ሆኖ ይጻፋል፡፡ በእኛ አጻጻፍ ግን ሁለት ሆኖ የተጻፈ አንድ ቀለም ሁለት ጊዜ ለየብቻ ይነበባል እንጂ አይጠብቅም›› በማለት በኢትዮጵያና በላቲን ፊደላት የሚገነቡትን ቃላት የማይገባ ንጽጽር በማድረግ ለማሳየት ሞክረዋል፡፡

በመጀመርያ ሁለቱ ፊደላት የየራሳቸው የአጻጻፍ ሥርዓት እንዳላቸው አልተገነዘቡም፡፡ ሁለተኛ ደግሞ በማጥበቅና በማላላት የሚነገሩ ወይም የሚነበቡ ቃላት  በግእዝ፣ በአማርኛና በሌሎችም ቋንቋዎች የአጻጻፍ ሥርዓታችን አካል እንደሆኑ አልተረዱም፡፡

በዝርውም ይጻፍ በግጥም፣ ወይም በቅኔ እየጠበቁ እና እየላሉ የሚነበቡ ቃላት ወይም የሚረቡት ግሦች መጥበቅ መላላታቸውም ሆነ ትርጉማቸው የሚታወቀው በአገባባቸው ነው፡፡ አገባብ ሲባል ደግሞ ደቂቅ አገባብ፣ ዐቢይ አገባብና ንኡስ አገባብ እየተባሉ የሚጠሩትን ያካትታል፡፡ ስለዚህም ነው በማጥበቅ በማላላት የሚነገሩ ቃላት የእኛ የቋንቋ ሥርዓታችን አካላት ናቸው የሚባለው፡፡ ይህም ማለት የተለየ የአረባብና የአጠቃቀም ሥርዓት ካለው ከላቲን ፊደል ጋር ተነጻጽረው የሚወገዙበት ነገር የላቸውም ማለት ነው፡፡

አቶ ፋንታሁን እንግዳ አጽንዖት እንደሰጡበት፣ እስካሁን የተደረጉ ጥናቶች በአጠቃላይ የሚያሳዩት ከፊደል ቅነሳና ከቃላት መጥበቅ-መላላት ጋር በተያያዘ በቋንቋ ፖለቲከኞች የሚቀነቀኑ ጉዳዮች ሁሉ ኢትዮጵያውያንን ከነባሩ ታሪካቸውና ሥነ ጽሑፋቸው ነጥሎ የማስቀረት ዓላማ ያነገቡ መሆናቸውን ነው፡፡

Advertisements