በሽተኞች – የታመምን
ልብስ የለሾች – የታረዝን
መከራ – የጋራ ሀብታችን

ጦርነት – ታሪካችን
ረሃብ – ዓርማ ቅርሳችን
ልማት – ምኞት ተስፋችን
እኛ ነን፤
ዘራችን ግንዱ አንድ ነው፤
በባዶ ሆድ – በጠኔ ቀጠና
በእርዛት
በሕመምና
ጦርነት
ተሰልቆ የተገነባ፤
በእግዜር ትዕዛዝ የማይፈርስ
በሕዝቦች ፀሎት ምኅላ፤
እኛ ነን፡፡
ባህላችን ግንዱ አንድ ነው
ተርቦ – የመጋደል
ለመብላት – የመሟሟት
ታሞ – የመታኮስ
ለመዳን – የመተራረድ
ታርዞ – የመጫረስ
ለመልበስ – የመጨፋጨፍ
እኛ ነን፡፡
(ፈቃደ አዘዘ፤ አሻራ)

********************************
የኢትዮጵያ መገናኛ ብዙኃን

በአገራችን የመገናኛ ብዙኃን ታሪክ የተጀመረው በሕትመት ጋዜጠኝነት ነው፡፡ ይኸውም በሐረር ክፍለ ሃገር ይኖሩ የነበሩና አባበርናንድ የተባሉ የቆዳ ሐኪምና የፍራንሲስካን ሚሲዮን አባል እ.ኤ.አ በ1893 በአማርኛ እና በፈረንሳይኛ ቋንቋ ላ ስሙር ዲ አትዮፒ የተባለ ጋዜጣ እንዳሳተሙ የታሪክ ድርሳናት ያወሳሉ፡፡ ሆኖም እ.ኤ.አ በ 1879 እ.ኤ.አ በ1885 የመጡት የስዊድን ኢቫንጄሊካል ሚሲዮናዊያን ባቋቋሙት ማተሚያ ቤት የአማርኛ ቋንቋ ሰዋሰው ታትሞ እንደነበር አንዳንድ ጸሐፊዎች ያወሳሉ፡፡ መቼና በማን እንደተጻፈ ብዙ ባይታወቅም ቀዳሚው የኢትዮጵያ ጋዜጣ ‹‹ጎህ›› የሚባል እንደነበር ይነገራል፡፡ ሆኖም በመንግሥት ዕውቅና ያገኘው የመጀመርያው በአማርኛ ቋንቋ የታተመ የኢትዮጵያ ጋዜጣ አእምሮ ነው፡፡

ከዚያም የመጀመርያው ሬዲዮ ጣቢያ በ1928 ዓ.ም. ተቋቋመ፡፡ እንዲሁም ‹‹አዣንስ ዲሬክሲዮን›› በሚል ሥያሜ የኢትዮጵያ ዜና አገልግት በ1935 ዓ.ም፣ የኢትዮጵያ ቴሌቪዥን ደግሞ በ1957 ዓ.ም. መቋቋማቸውን ሰነዶች ያመለክታሉ፡፡ ይህም በአገራችን የመገናኛ ብዙኃን ዕድሜ አንድ ምእተ ዓመት መሆኑ ያሳያል፡፡ በጥቅሉ ሲታይ ጋዜጠኝነት ለኢትዮጵያ እንግዳ አይደለም ለማለት ይቻላል፡፡

ኢትዮጵያ ለምእት ዓመት ያህል በአማርኛ፣ በእንግሊዝኛ፣ በዓረብኛ፣ በፈረንሣይኛ፣ ወዘተ፣ የሚታተሙ ዕለታዊና ሣምንታዊ ጋዜጦችን ብታሰራጭም፣ የሬዲዮና ቴሌቪዥን ፕሮግራሞችን ሥርጭት ብታስፋፋም፣ ሙያዊ ጋዜጠኝነት ግን የራቃት አገር ሆና ቆይታለች፡፡
(ኢዜአ፤ የጋዜጠኝነት ሀሁ)

**********
ማተሚያ
በ1889 ዓ.ም. አንድ ፈረንሣዊ ነጋዴ የመጻሕፍት ማተሚያ መኪና አምጥቶ ነበር፡፡ ይህም በአንዳንድ ተቃውሞ ምክንያት ከሥራ ላይ ሊውል አልቻለም፡፡ በዚያ ዘመን አብዛኛው የኢትዮጵያ መኳንንትና ቀሳውስት ዘመናዊ ጥበብ ሁሉ የሰይጣን ሥራ እየመሰላቸው ይቃወሙ ስለነበር ፈረንሣዊው ያመጣው የማተሚያ መኪናም ሥራ ላይ ሳይውል ቀረ፡፡

ይህን የተገነዘቡት ዳግማዊ አጤ ምኒልክ ቀስ በቀስ የዘመናዊ ጥበብ ተቃዋሚዎችን በምክርም በጨዋታም ካሰለጠኑ በኋላ የሲሪያው ነጋዴ ኤዴልቢ የማተሚያ መኪና እንዲያስመጣላቸው አዘዙት፡፡

ኤድልቢም በታዘዘው መሠረት የማተሚያው መኪና በ1898 ዓ.ም. መጥቶ ሥራውን ጀመረ፡፡

ጋዜጣ
‹‹… ምኒልክ በሰላም ጊዜ የቤተ ክርስቲያን አባል በጦር ጊዜ ደግሞ… ተዋጊ ንጉሥ ነው፡፡ ስለዘመናዊው ዓለም ዜናም አእምሮው ክፍት ነው፡፡ ….›› ማርገሪ ፐርሐም፡፡

ምኒልክ የጋዜጣን ታሪክ ቢያውቁም ለጋዜጣ ሠራተኝነት ሰው በማጣት ቆዩ፡፡ አቶ ገብረ እግዚአብሔረር የተባሉ የሐማሴን ተወላጅ በ1888 ዓ.ም. በሰኔ ወር ከኢጣሊያኖች ከድተው ሐረር ልዑል ራስ መኰንን ዘንድ ገቡ፡፡ ስለ ኢትዮጵያ ባላቸው ፍቅር ምክንያት ብዙ የሥልጣኔ ነገሮችን እንደሚናገሩ ምኒልክ ሰሙ፡፡ ምኒልክ በአቶ ገብረ እግዚአብሔር ንግግር እየተደሰቱ ‹‹መኰንን ባይቀየመኝ ይኽን ሰውዬ የኔ አደርገው ነበር›› እያሉ ለየመኳንንቱ ይነገራሉ፡፡ በዚህ መሐል ልዑል ራስ መኰንን ሞቱ፡፡ የአቶ ገብረ እግዚአብሔር ደጋፊ ራስ መኰንን ሲሞቱ የሐረርጌ መኳንንት አቶ ገብረ እግዚአብሔርን ከሰሰ፡፡ የከሰሱዋቸውም ይሰድቧቸው በነበረው ስድብ ሳይሆን ‹‹መሬት ትዞራለች እንጂ ፀሐይ አትዞርም ብለህ ተናግረሃል›› ብለው ነው፡፡

አጤ ሚኒልክ ይህን እንደሰሙ የሐረርጌ ግዛት ለተሰጣቸው ለራስ መኰንን ልጅ ለደጃች ይልማ ደብዳቤ ጽፈው ገብረ እግዚአብሔርን ወደ አዲስ አበባ አስመጧቸው፡፡ ከዚህ በኋላ ሐረር ሆነው ይናገሩት የነበረውን ሁሉ በወረቀት እየጻፉ ለየመኳንንቱ እንዲያድሉ አዘዟቸው፡፡ ይህም ልክ እንደጋዜጣ በእጅ እየተጻፈ በየሣምንቱ በምኒልክ ግብር ላይ ይታደል ጀመር፡፡ በሥራቸው የተደሰቱት ምኒልክ በብዛቱ ማነስ ይበሳጩ ጀመር፡፡

ግሪካዊው ካባዲአስ ደግሞ ለምኒልክ ባቀረቡት ምክር የጋዜጣ መልክ ያለው በእጅ እየተጻፈ በየሣምንቱ 24 ግልባጭ እየወጣ ለመኳንንቱ ይታደል ጀመር፡፡ የዚህንም ስም ምኒልክ ራሳቸው ‹‹አእምሮ››ብለው ሰየሙት፡፡ ኮፒ ማድረጊያ መሣርያ በመገኘቱም በየሣምንቱ የአእምሮ ብዛት 200 ኮፒ ሆነ፡፡ ይህን የተመለከቱት አጤ ምኒልክ በካባዲአስ ሥራ ተደስተው አዘጋጁ በሥራው እንዲገፉበትና የማተሚያ መኪናም እንደሚያስመጡላቸው ተስፋ ሰጡአቸው፡፡ የእጅ ጽሑፉን የማባዛቱ ሥራ ግን በ1895 ዓ.ም. ቆመ፡፡ የማተሚያው መኪና እስከ 1898 ዓ.ም. ድረስ አልመጣም ነበር፡፡

ማተሚያው መኪና በኢድልቢ አስመጭነት ከመጣ በኋላ ለመጀመርያ ጊዜ በሕትመት ጎህ የተባለ ጋዜጣ ወጣ፡፡ ይህ ጎህ ተብሎ የተሰየመው ጋዜጣ የወጣው በ1900 ዓ.ም. ሐምሌ 17 ቀን  ነበር፡፡

(ጳውሎስ ኞኞ፤ አጤ ምንሊክ፤ 1990)

*****************
የቀድሞዋ አዲስ አበባ
ለአንድ ከተማ ልማትና ዕድገት ዋናው መሣርያው ንግድ ስለሆነ የገበያ ቦታ እንዲከለልም ተደረገ፡፡ አራዳ የተባለው ቦታ ተመርጦ፤ ለዚሁ ተግባር እንዲውል ተወሰነ፡፡

ነጋዴው ዕቃውን (ሸቀጡን) እያመጣ የሚያስቀርጥበት ቦታ ‹‹ጅብሩክ›› የሚባለው ዛሬ አዲሱ የማዘጋጃ ቤት ሕንፃ የተሠራበት ስፍራ ነበር፡፡ ይህ ቦታ ዙሪውን ታላላቅ የጥድ ዛፎች የበቀሉበት ሲሆን በሁለት ወገን የሚያገለግሉ ቤቶች ተሠርተውበት ነበር፡፡ ከእነዚህ ቤቶች በውስጥ በኩል ያሉት ክፍሎች የጉምሩክ ሥራ የሚፈጸምባቸው ሲሆኑ፣ በራቸው በውጭ በኩል የሆኑት ደግሞ ለነጋዴዎች በሱቅነት ይከራዩ ነበሩ፡፡ በእነዚህ ሱቆች የሚሸጠው የማር ጠጅና ምግብ ነበር፡፡ የጠጅ ቤቱ መለያ ምልክት አንድ እንጨት ከበሩ አጠገብ ተክሎ ባዶ ጣሳ ማንጠልጠል ሲሆን፤ የምግብ ቤቱ ደግሞ የክርስቲያን ምግብ የሚገኝበት መሆኑን የሚያሳይ የሱቲ መስቀል ያለበት ቀይ የአቡጀዲ መጋረጃ በራፉ ላይ መጋረድ ነበር፡፡ ለመብላትና ለመጠጣት የፈለገ ሰው ሁሉ ይህን ምልክት እያየ ወደፈለገበት ይገባል፡፡

ዋናው የንግድ ቦታ ዛሬ የአጼ ምኒልክ ሐውልት ከቆመበት በግምት ጥቂት መቶ ዕርምጃዎች ዝቅ ብሎ ከነበረው ግዙፍ የሆነ ትልቅ የሾላ ዛፍ አንስቶ ቁልቁል በሚወርደው ሜዳ ላይ ነበር፡፡ በዚህ ቦታ ሱቅ መሥራት ሳይጀመር ነጋዴው ሁሉ ዕቃውን ከሰፈሩ ጧት ጭኖ ወይም ተሸክሞ አምጥቶ ባሠራው መደብ ላይ ዘርግቶ ሲሸጥ ውሎ ማታ ካገኘው ገንዘብ ጋር የቀረውን ሸቀጥ ይዞ ወደ ቤቱ ይሔድ ነበር፡፡

ይህን በየዕለቱ የሚፈጽመውን የጭነት ማውጣትና ማውረድ ወይም የመሸክም ድካም የተረዳው የነጋዴዎች ባልደረባ የሆነው ነጋድረስ ነጋዴዎቹን ሰብስ፤ ‹‹ያለባችሁን ችግር ለማቃለል እንዲረዳችሁ አንዳንድ ሩብ በመክፈል ቦታ እየተመራችሁ ሱቅ እንድትሠሩ መንግሥት ፈቅዶላችኋልና ቦታ ተመርታችሁ ሱቃችሁን በቶሎ ሥሩ›› ብሎ የሰጣቸውን ምክር ነጋዴዎቹ በደስታ ስሜት ተቀብለው፤ ሱቃቸውን መሥራት ጀመሩ፡፡ እንደተባለው ከትልቁ ሾላ በግምት ሁለት መቶ ሜትር ያህል ዝቅ ብለው በተሠሩት ሱቆች በየግንባራቸው የመደብ በረንዳ ተሠርቶ የንግድ ዕቃው ሁሉ በያይነቱ ተዘርግቶ ይታይ ነበር፡፡ አቡጀዲው፣ መብሩቁ፣ መርዶፋው፣ ካኪው፣ ሱቲው፣ ሻሽና ደበላው በጣቃ በጣቃ ተዘርግቶ፤ ዕጣኑ፣ ዘቢቡ፣ ከርቤው አፉ በተከፈተ ጆኒያ ሁኖ ሲታይ ግዙኝ፣ የሚያሰኝ ስሜት ይፈጥር ነበር፡፡…..

በዚህ ንግድ ላይ የሚገኙት የጉራጌ ሴቶች ጎፈሬያቸውን እንደዛሬው ‹‹አፍሮ›› አበጥረው፤ ነጠላ ሻሽ ጣል አድርገውበት ዕቃቸው መካከል ተቀምጠው ገዥ ይጠብቃሉ፡፡ ከእነርሱ መደብ በስተሰሜን በኩል የዘይት፣ የሽቶና የላምባ ተራ ይገኛል፡፡ ቸርቻሪዎቹ ከትልቅ የዘይት ወይም የሽቶ ጠርሙስ በትንንሽ ብልቃጥ እየሞሉ በሩብም፣ በአላድም እንደተፈለገው ይሸጡ ነበር፡፡ የላምባ ነጋዴዎችም ኩራዝ የምትመስል ትንሽ የቆርቆሮ መለኪያ በተሰነጠረ እንጨት መካከል በወፍራም ክር ተያዛ የምትገኝ መስፈሪያ በመጥለቅ ወይም በሩብ ለመግዛት ለሚፈልጉ ሰዎች ካላምባው ታኒካ እየቀዱ ወደ ጠርሙሳቸው በመሙላት ገዥዎችን ሲያስተናግዱ ይታዩ ነበር፡፡

Advertisements